Gönlün Kıyısında Aklı Terletmek

Bugün yeni bir yolculuğun ilk adımını atıyorum. Her salı günü, inşallah, düşünce yoğunluklu edebî denemelerle huzurunuzda olacağım. Kimi yazıda aklımızı terleten soruların peşine düşecek, kiminde gönlümüze dokunan bir duygunun, bir hatıranın veya ince bir güzelliğin etrafında dolaşacağız. Dileğim, bu buluşmaların düşüncelerimizi derinleştirmesi, gönlümüzde yeni pencereler açması. İlk yazıya, insanın sorularla başlayan düşünce serüvenini hatırlayarak başlamak istedim.

İnsanın soruyla tanışması, çocukluğunda başlayan bir serüven gibi görünür. Oysa Kur’an, A‘râf suresinin 172. ayetinde bizi insanın yaratılışına ilişkin daha derin bir hakikate yöneltir. Allah, Âdemoğullarına “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye sorar. Onlar da “Evet, şahit olduk.” diye karşılık verirler. Bu ilâhî hitap, insanın Rabbiyle ilişkisini ve verdiği sözü hatırlatır. Demek ki insan, soran olmadan önce kendisine sorulan bir varlık. Bu hatırlayış, sorulara bakışımızı da değiştirir. Soru artık zihnimizin dünyaya yönelttiği bir araç olarak kalmaz, insanın kendisini, varoluşunu ve Rabbiyle ilişkisini anlamaya çalıştığı bir arayışa dönüşür.

Dünya hayatında da sorularla büyürüz. Çocukken gökyüzünün neden mavi olduğunu merak ederiz. Yıllar geçtikçe o gökyüzünün altında nasıl bir hayat sürmemiz gerektiğini düşünürüz. Sorularımız büyür, yön değiştirir, derinleşir. Çevremizdeki nesneleri tanıma çabamız zamanla kendimizi, başkalarını ve varoluşumuzu anlama arayışına uzanır. Merakla başlayan bu yolculuk, insanın kendisini tanıma çabasıyla derinlik kazanır.

Bir soru, bildiklerimizin sınırına getirir bizi ve o sınırın ötesine bakmaya davet eder. Cevap ise arayışımıza yön verir, zihnimizdeki dağınıklığı giderir ve yeni bir kavrayışın yolunu açar.

Bulduğumuz cevapla rahatladığımız da olur, o cevabın ardından yeni sorularla karşılaştığımız da. Düşünce, ulaştığı sonuçları yeniden değerlendirebildiği ölçüde canlı kalır.

Çünkü bir hükme varmak kadar, o hükmün hangi temellere dayandığını araştırmak da önemlidir.

İnsan, sorduğu sorularla da tanınır. Merak ettiği meseleler, üzerinde durduğu ayrıntılar, anlamaya çalıştığı hayat, onun bakışına dair ipuçları taşır. Adaletin anlamını araştıran biriyle yalnızca kendi hakkını arayan birinin adalet anlayışı farklı yönlere açılır. Bir başkasının acısını anlamaya çalışan insanla o acıyı küçümsemek için sebep arayan insanın merakı da aynı yere varmaz. Sorularımızın ardındaki niyet, düşüncemizin yönünü belirler. Zihnimiz bir meseleyle uğraşırken gönlümüz de ona hangi gözle baktığımızı açığa çıkarır.

Merak, sorunun annesidir. Ancak merakın doğması, düşüncenin derinleşmesi için tek başına yeterli olmaz. İnsan bazen anlamak için sorar, bazen de kendi kanaatini doğrulatmak ister. Kimi sorular yeni bir pencere açar, kimileri aynı düşüncenin çevresinde dönüp durur. Bir başkasını anlamak amacıyla sorulan soruyla onu köşeye sıkıştırmak için sorulan soru, aynı kelimelerle dile getirilse bile farklı niyetler taşır. Bu nedenle kendi sorularımıza da dönüp bakmamız gerekir.

Gerçekten anlamak mı istiyorum, yoksa zaten inandığım şeyi doğrulayacak bir cevap mı arıyorum? Başkasına yönelttiğimiz soruların ardındaki niyeti görmek çoğu zaman kolaydır. Kendimize yönelttiğimiz sorularda aynı açıklığı korumak ise cesaret ister.

Çocukla filozofun ortak yönü meraktır. İkisi de âleme hayret nazarıyla bakar, alışılmış olanın içinde yeni anlamlar arar. Çocuk bir kuşun nasıl uçtuğunu, yağmurun nereden geldiğini, gökyüzünün nerede bittiğini sorar. Filozof ise varlığın anlamını, bilgilerimizin dayanaklarını ve insanın neyi gerçekten bilebileceğini araştırır. Çocuk cevabı çoğunlukla çevresindeki insanlardan beklerken filozof kendi düşüncelerini de sorgular. Bir fikri neden benimsediğini, hangi gerekçelerle savunduğunu, karşısına çıkan itirazlar karşısında onu yeniden gözden geçirip geçirmediğini inceler. Çocuğun şaşkınlığıyla filozofun hayreti arasındaki yakınlık, insanın düşünce yolculuğuna dair önemli bir şey söyler. İnsan büyüdükçe tecrübesi artar, cevapları çoğalır ve kanaatleri kökleşir.

Bu süreçte çocukluğunun merakını koruyabilmesi, hayatla bağını canlı tutar. Bilgi yeni sorulara kapı açtığında düşünce genişler, cevaplarımız sorgulanamaz hükümler hâline geldiğinde bakışımız daralır.

Günlük hayatın telaşı içinde bir sonuca ulaşmaya, işlerimizi tamamlamaya ve önümüzdeki meseleleri çözmeye odaklanıyoruz. Zihnimiz cevaplarla meşgulken soruların açabileceği yolları gözden kaçırabiliyoruz. Oysa bazı meseleler aceleyle verilen hükümlerden daha fazla zaman ister. Bir düşüncenin farklı yönlerini görmek, kendi kanaatlerimizi yeniden tartmak ve gerektiğinde yanıldığımızı kabul etmek emek ister.

Düşünmek, insanın kendi zihnine tuttuğu ışığın altında rahatını da sorgulamasıdır.

Bazen daha fazla bilgiye ihtiyaç duyarız, bazen de bildiklerimizin önünde sessizce durmaya. Aklın emeğiyle gönlün sükûneti buluştuğunda, daha önce fark etmediğimiz anlamlar görünmeye başlar.

Soruların değeri, hayatımızda meydana getirdikleri değişiklikte de ortaya çıkar. Adaletin ne olduğunu soran insan, kendi davranışlarında adaletin izini aramalıdır. Merhameti düşünen kişi, başkasının acısı karşısında taşıdığı sorumluluğu fark etmelidir. Bir kavramı anlamak, onun hayattaki karşılığını da araştırmayı gerektirir. Bir insanın derdini dinlerken onu anlamaya gerçekten zaman ayırıyor muyuz? Haksızlığa uğradığımızda adaleti ararken, başkasına haksızlık etmiş olabileceğimizi de düşünebiliyor muyuz? Kendi yanlışımızla karşılaştığımızda haklı çıkma isteğimizi bir kenara bırakıp gerçeği kabul edebiliyor muyuz? Bu soruların cevabı, sözlerimizden çok davranışlarımızda belirir. Düşünce, hayatımıza dokunduğunda ahlaki bir sorumluluk kazanır.

Hayatın içindeki sıradan ayrıntılar bile üzerinde durulduğunda yeni anlamlar kazanabilir. Bir çocuğun bakışında, yaşlı bir insanın sessizliğinde veya uzun zamandır yanından geçip gittiğimiz bir ağacın dallarında düşünmeye değer bir şey bulabiliriz. Bir manzara kelimelerden önce içimize dokunabilir, bir cümle gönlümüzde uzun süre taşıyacağımız bir iz bırakabilir. Her şeyi akılla açıklamaya çalışırken hissettiklerimizin sesini kısmak, hayatın inceliklerini gözden kaçırmamıza yol açar. Gönlün fark ettiği bir ayrıntı aklı yeni bir soruya götürebilir. Düşünceyle duygu, hayatı anlama çabamızda birbirini besler.

Başkalarının düşüncelerini sorgularken kendi kabullerimizi en son ne zaman sorguladık?