Dünle beraber gitti cancağızım,
Ne kadar söz varsa düne ait.
Şimdi yeni şeyler söylemek lazım...
Mevlâna
Birkaç asırdır kendi çağının düşünce dünyasını köklü biçimde etkileyen, yaşadığı toplumun meselelerine yeni bir bakış kazandıran düşünürler yetiştirmekte zorlanıyoruz. Her gün biraz daha dünyanın çehresi değişirken hem toplumun hem de insanın kendisiyle ve çevresiyle kurduğu münasebetler de yeni biçimler kazanıyor. Biz hâlâ Soğuk Savaş yıllarının kavramlarıyla Soğuk Savaş sonrasında kurulan dünyayı tahlil ediyoruz. Bir zamanlar yaşadığı çağı anlamlandıran düşünceleri bugünün meselelerine taşıyor, bu düşüncelerin hangi tarihsel şartlarda doğduğunu ve değişen dünyayı açıklamakta ne ölçüde yeterli kaldığını gerektiği gibi sorgulamıyoruz.
İçinde bulunduğumuz zamanı kendi kavramlarımızla anlatacak, insanın değişen hâlini kendi düşüncemizle kavrayacak bir fikrî kudret ortaya koymakta güçlük çekiyoruz.
Müslümanlar olarak bu açmazı kendi medeniyet birikimimizle kurduğumuz münasebette de görebiliriz. Kur’an’ın düşünmeye, akletmeye, ibret almaya ve varlık üzerinde tefekkür etmeye çağıran ayetlerini okuyoruz. İlim, hikmet, adalet, emanet ve kulluk düşünce dünyamızın temel taşlarını oluşturuyor. Peki, bu birikimi çağımızın meselelerini anlamlandıran, toplumsal hayatımızı sorgulayan ve yeni düşünceler doğuran bir fikrî gayrete ne ölçüde dönüştürebiliyoruz?
Kendi düşünce mirasımızın zenginliğiyle bugünün sorunları arasındaki bağı kuramadığımızda, başka düşünce geleneklerinden aldığımız kavramlarla dünyayı açıklamaya çalışırken kendi idrak imkânlarımızı ihmal etmiş olmuyor muyuz?
Medeniyetlerin de sınırlı bir ömrü var. Düşünce hayatları canlılığını yitirdiğinde, geçmişte ortaya koydukları büyük eserler onları sonsuza kadar taşıyamıyor. Doğu’nun düşünmeyi ihmal etmesiyle Batı’nın düşüncesini ilâhî kaynaktan koparması, bu çöküşün iki ayrı yüzünü düşündürüyor.
Doğu’da zaman zaman, “Allah’a inanıyorum, öyleyse hakikatin üstündeyim” anlayışıyla karşılaşabiliyoruz. Hakikate sahip olduğunu düşünmek, insanın onu anlama çabasını gevşetebiliyor. Allah’a iman, insanı aklını işleterek yaratılmış âlemin hikmetini araştırmaya, kendi bilgisini sınamaya ve hakikatin derinliklerini anlamaya yöneltmeli.
İnancın insana yüklediği düşünme sorumluluğu unutulduğunda, zengin bir düşünce mirası da zamanla tekrar edilen sözlerin arasına sıkışabiliyor.
Batı düşüncesinin bazı damarlarında ise akıl, tabiatın sırlarını araştırırken ilâhî kaynakla bağını kaybetti. Bilgi gelişti, insanın dünyaya müdahale imkânları genişledi. Elde edilen bilginin hangi ahlaki ölçülerle değerlendirileceği sorusu ise varlığını korudu. Bilmek, insanın elindeki imkânları hangi amaçlar uğruna kullanacağını kendiliğinden belirlemiyor.
Biri suyun üstünde uyur, içtiğini sanıp susadığını bile fark etmez. Öbürü suyu bulmak için çırpınırken ne aradığını bilmez. Biri arayışını terk etmiş, öteki arayışına yön verecek ölçüyü kaybetmiştir. İkisinin de önünde cevap bekleyen bir soru durur: Susuzluğunu giderecek suyu nasıl bulacak?
Kapitalizm, sosyalizm, sınıf, kalkınma ve modernleşme gibi kavramlar belirli tarihsel şartlar ve düşünsel kabuller içinde ortaya çıktı. Bu kavramları tanımak, dayandıkları insan ve toplum anlayışını incelemek, hangi sorunlara cevap aradıklarını ve hangi sonuçları doğurduklarını sorgulamak bakımından önem taşır. Kendi toplumumuzu anlamaya çalışırken tarihimizin, inançlarımızın, ahlaki kabullerimizin ve toplumsal bağlarımızın kendine özgü yanlarını hesaba katmadığımızda, bu kavramlarla yaptığımız açıklamalar eksik kalabilir. Kalkınmayı üretim ve gelir artışıyla ölçtüğümüzde, refahın insan onurunu ve toplumsal dayanışmayı nasıl koruyacağı sorusu cevapsız kalıyor.
Özgürlük tartışmalarında bireyin iradesini ele alırken kulluk bilincini, sorumluluğu ve başkalarının haklarını da düşünmeliyiz.
Kulluk, insanın iradesini ortadan kaldıran bir anlayışla kavrandığında sorumluluğun temeli de bulanıklaşır. İslam düşüncesinde insan, seçimleri ve eylemleriyle ahlaki bir sorumluluk taşır.
Hukuku incelerken adaletin ölçüsünü yalnızca kuralların uygulanmasında arayamayız. Bir kararın hukuka uygunluğu kadar hakkı gözetip gözetmediği, güçsüzün hakkını koruyup korumadığı ve insanların vicdanında nasıl karşılık bulduğu da önem taşır. Bu sorular, kullandığımız kavramları kendi hakikat anlayışımız ve yaşadığımız hayat karşısında yeniden sınamamıza imkân verir.
Bir kavramın başka bir dilden alınması başlı başına bir kusur değildir. İnsanlık düşüncesi, farklı coğrafyaların birbirine açtığı pencerelerle zenginleşir. İslam medeniyetinin ilim tarihinde de farklı dillerden ve kültürlerden gelen bilgilerin okunması, tartışılması ve yeniden değerlendirilmesi önemli bir yer tutar. Müslüman düşünürlerin gücü, öğrendiklerini kendi düşünce dünyalarında işleyebilmelerinde ortaya çıkmıştır. Bugün de başka toplumların tecrübelerinden öğrenebiliriz. Bunun için aldığımız düşüncenin hangi şartlarda doğduğunu, hangi insan tasavvuruna dayandığını ve bizim meselelerimizi açıklamakta nerede yetersiz kaldığını araştırmalıyız. Bir düşünceyi öğrenmek, onun bütün kabullerini benimsemeyi gerektirmez. Bilgiyi kendi idrakimizden geçirmeden aktardığımızda, düşüncenin izini sürmekle onu yeniden üretmek arasındaki mesafeyi kapatmış oluruz.
Çağın sosyolojisini dönüştürecek okumalar yapabilmek için yaşadığımız toplumu kendi gerçekliği içinde tanımamız gerekir. Toplumumuzun korkularını, beklentilerini, adalet duygusunu, inanç dünyasını, iktisadi ilişkilerini ve gündelik hayatını dikkatle incelemeliyiz. İnsanların ne söylediğini dinlerken hangi şartlarda yaşadıklarını, hangi değerlerle düşündüklerini, hangi kayıpların ve arzuların hayatlarına yön verdiğini de araştırmalıyız. Çağın ruhunu kitaplarda aramakla yetinemeyiz. Sokakta, evde, iş yerinde, mahkemede, okulda ve insanın kendi içine çekildiği sessizlikte de çağın izleri bulunur.
Müslüman bir düşüncenin toplumsal hayata nüfuz edebilmesi, bütün bu alanları okuyabilmesine, insanın maddi ihtiyaçlarıyla manevi arayışlarını birlikte kavrayabilmesine bağlıdır.
Sosyal, siyasal, ekonomik, hukuki ve felsefi meselelerimiz hakkında çok konuşuyoruz. Buna rağmen sorunlarımızı kendi düşünsel derinliğimiz içinde kavramakta zorlanıyoruz. Hayat, disiplinlerin kendi aralarında çizdiği sınırları tanımadan akıp gidiyor. Ekonomik bir kararın ahlaki sonuçları, hukuki bir düzenlemenin toplumsal hafızası, siyasi bir tercihin insanın iç dünyasında bıraktığı iz birbirine dokunuyor. İslam’ın insan, toplum ve sorumluluk anlayışını bu ilişkilerden kopuk düşünemeyiz.
Emanet kavramını ele alalım. Emanet, kişinin kendisine bırakılan bir şeyi korumasıyla sınırlı bir sorumluluk olarak mı anlaşılmalı? Bilginin güvenilir biçimde üretilmesi, kamu gücünün hakkaniyetle kullanılması, tabiatın korunması ve ekonomik imkânların adil biçimde değerlendirilmesi de emanet bilincinin alanına girer. Bir yöneticinin kamu kaynaklarını kişisel çıkarı için kullanması, bir araştırmacının sonuçları kendi beklentilerine göre çarpıtması ya da bir işletmenin kazancı uğruna insanların ve tabiatın hakkını gözetmemesi, emanet düşüncesinin toplumsal karşılığını sorgulamamıza yol açar. Kavramın düşünce hayatımızdaki gücü, onu tekrar etmekle sınırlı kalmayıp yaşadığımız sorunları anlamamıza yardımcı olduğu ölçüde ortaya çıkar.
Kendi ihtiyaçlarımıza hitap edecek kavramlar üretmek, düşünce hayatımızın temel meselelerinden biri olmalı. Bunun ilk adımı, toplumumuzun hangi sorunlarının mevcut düşünce kalıpları içinde eksik açıklandığını belirlemektir. Ardından kendi tarihimize, kültürel hafızamıza, inanç dünyamıza ve güncel yaşantımıza birlikte bakarak yeni açıklama imkânları geliştirebiliriz. Kalkınma anlayışımızı sorgularken maddi refahın kimlere ulaştığını, toplumsal dayanışmanın nasıl korunduğunu ve insan onurunun ekonomik kararlar karşısında nasıl gözetildiğini araştırabiliriz.
Özgürlük meselesini ele alırken insanın kendi kararlarını verebilmesiyle bu kararların sonuçlarına karşı sorumluluğu arasındaki bağı inceleyebiliriz. Kulluk bilinci, insanın arzularını ve çıkarlarını sorgulamasına, iradesini adalet ve ahlak doğrultusunda kullanmasına imkân tanır.
Hikmet kavramı da burada anlam kazanır. Bir kararın kısa vadeli faydasına odaklanmak, onun insan hayatında ve toplumun geleceğinde doğuracağı sonuçları gözden kaçırabilir. Hikmet, bilgiyi yerinde kullanmayı, sonuçları öngörmeyi ve eylemin ahlaki boyutunu gözetmeyi gerektiren bir düşünme biçimi olarak ele alınmalı. Hukuk düşüncesinde adaletin toplumsal ve ahlaki boyutlarını araştırmak da kavramlarımızı hayatın gerçek sorunlarıyla buluşturur.
Bu arayış, dünyadaki düşünce birikiminden yararlanmamıza engel olmaz. Farklı düşünce geleneklerini dikkatle okuyabilir, ortaya koydukları iddiaları ve dayandıkları kabulleri eleştirel bir gözle inceleyebiliriz. Ardından bu fikirleri insan ve varlık anlayışımız, vahiyden öğrendiğimiz ilkeler ve tarihî tecrübemiz ışığında değerlendirebiliriz. Müslüman açısından akıl, araştıran, karşılaştıran, sonuçları sorgulayan ve yeni açıklamalar geliştiren bir imkândır. Vahiy ise hakikat, ahlak ve sorumluluk anlayışımızın temelini oluşturur. İnsan yorumunun sınırlarını gözeterek akıl ile vahiy arasındaki münasebeti düşünmek, kendi geleneğimizi derinleştirmemize ve çağın meselelerine sahici cevaplar aramamıza yardımcı olur. Düşünce mirasımız, bu çabayla yeni soruların ve yorumların kaynağı hâline gelir.
Kendi sözümüzü kurmak, dünyaya sırtımızı dönerek mümkün olmaz. Başka toplumların düşüncelerini tanımak, insanlığın ortak birikiminden yararlanmak ve farklı tecrübeleri anlamak bu çabanın doğal parçalarıdır. Kendi hayatımızı açıklamak için sürekli başkalarının kavramlarına başvurduğumuzda, hangi meselelerin önemli olduğuna ve hangi cevapların geçerli sayılacağına da onların düşünce çerçeveleri içinden bakmaya başlarız. Kendi kavramlarımızı üretmek, düşünsel bağımsızlığımızı geliştirecek imkânlardan biridir. Bunun için İslam düşüncesinin kaynaklarına dönmek kadar, yaşadığımız toplumun gerçekliğini dikkatle araştırmak, güncel bilimsel çalışmaları takip etmek ve elde ettiğimiz bilgileri eleştirel bir muhakemeyle değerlendirmek de önem taşır.
Birkaç asırdır yaşadığımız düşünsel tıkanıklığı aşmak istiyorsak, geçmişte yetişmiş büyük düşünürlerin isimlerini anmakla yetinemeyiz. Onların hangi soruların peşine düştüklerini, kendi çağlarının bilgisiyle nasıl ilişki kurduklarını ve düşüncelerini hangi yöntemlerle geliştirdiklerini de anlamalıyız. Ardından kendi zamanımızın meselelerine yönelmeliyiz. Bugünün Müslüman toplumları hangi kavramlarla kendilerini anlamaya çalışıyor? Bu kavramlar hangi sorunları açıklıyor, hangilerini görünmez bırakıyor? İslam’ın ilim, hikmet, adalet, emanet ve kulluk anlayışı çağımızın meseleleri üzerinde nasıl yeni düşünme imkânları açabilir? Bu sorular etrafında yürütülecek ciddi çalışmalar, hazır cevapların tekrarını aşan kalıcı bir düşünce birikimi ortaya çıkarabilir.
Bir medeniyetin düşünce gücü, geçmişte yetiştirdiği büyük isimlerin hatırasıyla sınırlı kalmaz. Kendi tecrübesinden yeni sorular çıkarabildiği, insanın değişen hâlini anlayabildiği ve yaşadığı hayatı açıklayacak kavramlar üretebildiği ölçüde canlılığını sürdürür. Müslümanlar olarak dünya düşüncesiyle ilişkimizi bu üretkenlik üzerinden yeniden değerlendirmemiz gerektiğini düşünüyorum. Kendi kaynaklarımızdan beslenen, aklını işleten, çağının gerçekliğini araştıran ve ulaştığı sonuçları hayatın sınavından geçiren bir düşünce geleneği kurabilirsek, kendimizi anlamak için yeni imkânlar da elde ederiz. İnsanlığın ortak düşünce birikimine de kendi tecrübemizden doğan sorular ve cevaplarla katılabiliriz. Çağın bedenine kendi sözümüzle ruh katmak, bu düşünsel emeğin içinde anlamını bulacaktır.

Yorum yaz
Yorumları göster0 yorum
Yorumu bildir