BESLENMEDE “YASAK” KAVRAMI GERÇEKTEN İŞE YARIYOR MU?

Danışan koltuğuna oturan birçok kişinin ilk cümlesi birbirine çok benzer: Hocam bana yasak listesi verecek misiniz? Hocam ekmeği tamamen kestim. Tatlıyı bıraktım ama aklımdan çıkmıyor.

Bu cümleler, beslenmenin yıllardır nasıl algılandığını çok net anlatıyor. Sağlıklı beslenme; birçok kişi için denge kurmak değil, kendini kısıtlamak anlamına geliyor. Ne kadar çok yasak, o kadar başarı lı bir diyet gibi düşünülüyor. Ama gerçek hayat çoğu zaman bu kadar net işlemiyor.

Danışanlardan gelen gerçek tablolar ise şöyle:

Bir danışanım, ekmeği tamamen kestiğini ve bu sayede kilo vereceğini düşündüğünü söylemişti. Ancak birkaç hafta sonra şikâyeti şuydu: Hocam akşamları daha çok acıkıyorum ve kendimi tutamıyorum. Bu tabloya çok sık rastlıyoruz. Çünkü bir besin tamamen yasaklandığında, beden kadar zihin de devreye giriyor. Yasaklanan besin; sıradan bir yiyecek olmaktan çıkıp, zihinde büyüyen bir “ödül” haline geliyor. Bir süre dayanılıyor, sonra küçük bir kaçamak oluyor. Ardından suçluluk hissi, pişmanlık ve “nasıl olsa bozuldu” düşüncesi geliyor. Diyet bozulmuyor aslında; yasaklar sürdürülemez hale geliyor.

BU NOKTADA BİLİM NE SÖYLÜYOR?

Bu durumun bilimsel karşılığı bilişsel kısıtlamadır. Yani kişi kendini ne kadar katı şekilde kısıtlarsa, kontrol kaybı yaşadığında o besini daha fazla tüketme eğilimi gösterir. Bu nedenle yasak listeleriyle ilerleyen diyetler çoğu zaman kısa vadede işe yarasa da uzun vadede kalıcı olmaz.

Peki hiç mi yasak yok? Burada çok önemli bir ayrım var.

Sağlıklı bireylerde beslenme eğitimi, denge ve farkındalık ön plandayken; bazı hastalıklarda kısıtlama kaçınılmazdır. Danışanlarıma her zaman şunu söylüyorum: Bu bir yasak değil, tedavinin bir parçası.

PEKİ HASTALIKLARDA NEDEN KISITLAMA GEREKİR?

Çölyak hastalarında gluten, tercih değil zorunlu bir kısıtlamadır.

Böbrek hastalarında protein, potasyum ve fosfor kontrolü hayati önem taşır.

Diyabetli bireylerde basit şekerlerin kontrolsüz tüketimi kan şekeri dalgalanmalarına yol açar.

Hipertansiyonda tuz kısıtlaması, ilaç kadar etkilidir.

Bu durumda amaç kilo vermek değil; sağlığı korumak ve hastalığı yönetmektir. Kısıtlamanın gerekçesi net olduğunda, danışanlar da süreci “yasak” olarak değil, bilinçli kontrol olarak algılar.

SAĞLIKLI BİREYLERDE YAKLAŞIM NASIL OLMALI?

Tam yasaklar yerine: Porsiyon kontrolü. Tüketim sıklığını planlama. Duygusal açlık ile fiziksel açlığı ayırt etme. Esnek ama bilinçli tercihler. Bu yaklaşım, hem yeme davranışını korur hem de sürdürülebilir bir beslenme düzeni oluşturur.

Beslenmede yasak her zaman yanlış değildir; ancak herkese, her koşulda yasak koymak doğru bir yaklaşım da değildir. Sağlıklı bireyler için anahtar kelime denge, hastalıklarda ise bilinçli kısıtlamadır.