Ana içeriğe geç
ÜMİT AKGÜL
ÜMİT AKGÜLKöşe Yazarı

ÇEMBER GİBİ OLMAYA GEREK YOKMUŞ

Karesiz Kök sokağından herkese selam!..

ÇEMBER GİBİ OLMAYA GEREK YOKMUŞ

Karesiz Kök sokağından herkese selam!.. Bugün yine bir ailenin fertlerini inceleyeceğiz. Aileleri inceleyip durduğumuz şu üçüncü yazımızda kendimi nüfus müdürlüğünde çalışıyor gibi hissettim. Biraz daha devam edersem yakında kimlik kartı da basarım. Her neyse, asıl konuya gelelim.

Paralel duran iki doğru arasına bir daire koyun ve onu döndürün. İki doğru arasındaki mesafe asla de­ğişmeyecektir. Buna dayanarak dairenin sabit genişlikte olduğunu söyleyebiliriz. Peki bunu sağlayan şe­kil sadece daire biçimindeki şe­killer midir? Bu soruyu sorduğuma göre cevabın hayır olduğunu tahmin edersiniz. Bugün sabit genişlikli şekiller ailesinde daireden başka hangi üyelerin olduğuna bakacağız. Kahveniz hazırsa başlayalım.

Sabit genişlikli şekillere orbiform diyen Euler'in aksine bu şekiller makine mühendis olan Reuleaux ile meşhur olmuştur. Kendi adıyla anılan meşhur üçgeni bulmuştur. Ayrıca Da Vin­ci de farkında olmadan bu üçgeni harita projek­siyonlarında kullanmıştır. Bir eşkenar üç­genin köşesine pergelin ucunu koyun ve karşı köşeden diğer köşeye üç­genin kenar uzunluğuna eşit bir yay çizin. Üç yayın sınırladığı, köşeleri ha­fif şişkin üçgenimsi bölge Reuleaux üçgenidir.

Sabit genişlikli eğrilerin en ilginç özelliği, sabit genişliği (iki paralel doğru arasındaki uzaklık) w olan her eğrinin çevresi π . w kadardır. Yani burada genişliği 10 cm olan birbirine paralel iki doğru arasındaki sabit genişlikli eğrilerin şekilleri ne olursa olsun çevreleri 10 . π cm kadar olacaktır. İster bir daire olsun ister bir Reuleaux üçgeni ister bambaşka bir Reuleaux çokgeni olsun, çevreleri birbirine eşit olaaktır. Bu demektir ki, böyle bir şeklin köşelerini, açılarını, yaylarını ve genel görünüşünü değiştirebiliriz ancak genişlik değişmediği sürece şeklin çevresi de değişmez. Ne kadar muhteşem! Çevre sabit olsa da alan değişir. En küçük alan Reuleaux üçgenine (0,705w2), en büyük alan ise daireye aittir (0,785w2). Aynı geometrik fikirle beş, yedi, dokuz veya daha fazla sayıda yaydan oluşan Reuleaux çokgenleri de elde edilebilir. Bu şekillerin ilginç bir özelliği, yay sayılarının daima tek olmasıdır. Üstelik başlangıçta kullanılan çokgenin düzgün olması da şart değildir. Kenarları ve açıları birbirinden farklı olan bazı çokgenler de gerekli geometrik koşulları sağladıklarında bu özel şekillerin oluşturulmasında kullanılabilir.

Üç boyutlu dünyada da sabit genişlikli cisimler bulunur. İki paralel düzlem arasındaki küreyi döndürdüğünüzde düzlemler arasındaki mesafe değişmez. Bunu sağlayan küre dışında Reuleaux üçgenlerinin birleşmiş hali gibi duran Meissner tetrahedronları da bulunur.

Sabit genişlikli şekiller hayatımızın tam merkezinde bulunmaktadır. Birkaç örnek vereyim. Reuleaux üçgeni dönerken etrafını çevreleyen karenin dürt kenarına temas eder ve karenin alanının %98,8'ini süpürür Bu nedenle Reuleaux üçgenli matkap uçları ka­re deliklerin açılmasında kullanılır. Matkabın ucu üçgen ama oluş­turduğu şekil kare. Matematiğin es­pri anlayışı bu. Rögar kapaklarını ne kadar döndürür­seniz döndürün kapak asla kendi deli­ğine düşmez. Her ne kadar yuvarlak şekilli yapılıyorsa da Reuleaux üçgeni şeklinde de yapılabilir. Gambiya'nın heptagon pa­rası ve yedigen biçimindeki İngiltere’nin 50 penilik parası sah­teciliği önlemek –çünkü daire şeklini kopyalamak daha kolaydır- ve otomatların sorunsuz çalışması amacıyla sabit genişlikli şekiller olarak üretilmiştir. Ayrıca Bermuda'nın üçgen anıt parası, Wankel motoru, gitar penası, yangın musluğu somunu, üçgen kesimli kalemler de bu aileden.

Bunların dışında 2023 yılında bilim dünyasına tanıtılan trajektoid, bir heykeltıraşın bulduğu oloid ve yuvarlanırken tüm yüzeyinin yere temas ettiği sferikon gibi ilginç şekiller de bulunur. Matematiğin sanattaki yansıması çok büyüleyici.

Buradan ressamlarımıza ve sanatçılarımıza sesleniyorum: Lütfen matematiği sanatlarınızda yer vermeyi unutmayın. Matematiksiz sanat, yığından ibarettir.

Haftanın Sorusu: Doğu ekspresiyle Sivas’a giden Cahit trene bindiğinde ekranında arıza bulunan kol saatine bakar. Ekranda saatin AB : AB olduğunu görür. Kompartımanda boş koltuklara uzanıp uyur. Bir süre sonra uyanır ve yine kol saatine bakar. Ekranda saatin BA : BA olduğunu görür. Uyuyakaldığına üzülen Cahit, aynı gün içinde yolculuğunu bitirdiğine de sevinmiştir. Ancak bir an düşünür ve kaç saattir uyuduğunu merak eder. Siz bulabilir misiniz?

Önceki Sorunun Cevabı: Elbette üvey annesidir. Üvey oğlundan yaşça küçük bir üvey anne.

Selametle.

Okur görüşleri
0 yorum
Yorum yaz
Yorumlar yayın ilkelerine göre incelenir.
Yorumları göster0 yorum
Henüz yorum yapılmamış. İlk Yorumu Siz Yapın